LARA ALIGRUDIĆ*
Izum vještačke inteligencije isprva je djelovao kao ostvarenje sna. E-mail koji može sam da se napiše, algoritmi koji na društvenim mrežama plasiraju isključivo sadržaj koji nas interesuje, pametni chatbot koji nudi odgovor na svako naše pitanje – šta se problematično može kriti iza toga? Ipak, pored činjenice da je AI kao tehnologija nedovoljno istražena i često netransparentna u svojoj primjeni, njena zastupljenost u svakodnevnom životu nosi određene rizike, posebno kada su u pitanju bezbjednost ličnih podataka, oblikovanje percepije naše realnosti i uticaj na mentalni i kognitivni razvoj kod mladih ljudi.
Danas gotovo da ne postoji osoba koja nije upoznata sa konceptom vještačke inteligencije, koja se definiše kao automatizacija aktivnosti asociranih sa ljudskim mišljenjem, poput donošenja odluka, učenja i rješavanja problema. Prostije rečeno, AI je studija o tome kako naučiti kompjutere da rade stvari koje, u ovom momentu, ljudi rade bolje. Međutim, znanje o vještačkoj inteligenciji koje opšta javnost posjeduje se najčešće na tome zaustavlja; to je samo „vrh ledenog brijega“, ispod kojeg se krije neophodno znanje o kompleksnosti, efektima i rizicima AI-a kojima je društvo izloženo kroz njegovu primjenu. Od svih slojeva društva, najranjiviju kategoriju čine mladi ljudi. Njihov proces razvijanja i formiranja ličnosti, u kombinaciji sa njihovim teškim oslanjanjem na upotrebu digitalnih platformi, dovodi ih do tačke gdje je od ogromne važnosti da usklade svoju digitalnu pismenost i poznavanje svojih digitalnih prava.
U svojoj definiciji, digitalna prava obuhvataju fundamentalna ljudska prava primijenjena na digitalno doba, koje obezbijeđuju svim individualnim osobama da pristupaju, koriste, stvaraju i objavljuju u digitalnim medijima, kao i da bezbjedno pristupaju računarima i mrežama. Data prava pokrivaju onlajn privatnost, zaštitu podataka, slobodu izraza i pristup informacijama, štiteći korisnike od nadzora i neodobrenog dijeljenja ličnih podataka. Međutim, rođenje digitalnog svijeta čija je osnovna jedinica algoritam, dovelo je u pitanje koliko se ta ista prava mogu ispoštovati. Krivica u tome djelimično leži u nedostatku transparentnosti kompanija koje su vlasnici društvenih mreža i AI platformi. U osnovi, javnosti je dozvoljeno da razumije bazični koncept AI-a, ali ne uvijek i način i svrhu primjene algoritama. S obzirom da se radi o lukrativnom biznisu sa ulaganjima od više stotina milijardi dolara, AI se zbog svoje vrijednosti, ali i novine na tržištu, vrlo lako može eksploatisati, posebno jer još uvijek nije dovoljno zakonski regulisan. S obzirom na to da je osnovna funkcija algoritama prikupljanje ličnih podataka, dati podaci mogu da budu zloupotrijebljeni u svhe tuđeg profita, na način što se svaki klik, odabir i preferenca korisnika skladište i eventualno prodaju. Na taj način kompanije mogu da upotrebom AI-a monetizuju podatke, ili ih koriste u različite svrhe iz kojih se može izvući isključivo njihova lična korist. Upravo zbog takvog nejasnog rada algoritama u okviru različitih platformi se lični podaci mogu pronaći ugroženim. Zato je neophodno da se kroz različite regulative jasno definišu digitalna prava na način da se podaci korisnika zaštite, da se usklade sa trenutnom primjenom vještačke inteligencije i da se promovišu na način da se javnost razumije kako da ostvari bezbjednost svojih podataka na Internetu.
Druga stavka koja se nameće u vremenu kada je velika porcija naših života prenešena u digitalnu sferu jeste način na koji algoritmi oblikuju i utiču na našu realnost. Prosječna osoba provodi po nekoliko sati dnevno u online prostorima. Mlade osobe provode i do dva puta više vremena online, pri čemu su u globalu nesvjesni rizika koji boravak na tim platformama donosi. Nije upitno da je masovna zastupljenost i upotreba AI-a zauvijek promijenila svijet, što i nastavlja da čini, svakodnevno vršeći izmjene u svim životnim sferama ljudske egzistencije. Međutim, uprkos svim benefitima, u svojoj moći da nam filtrira i olakša realnost, vještačka inteligencija njom može i da manipuliše. O ovom fenomenu govorio je Eli Parizer u svojoj knjizi The Filter Bubble, u kojoj je predstavio hipotezu o „filtriranom mjehuru“ – stanju intelektualne izolacije koje nastaje kao posljedica personalizovanih pretraga i algoritamskih preporuka. Algoritamske preporuke dobijaju se na osnovu pređašnje istorije online aktivnosti korisnika, i za posljedicu, korisnici se distanciraju od informacija suprotnih njihovim pretragama i stavovima. Na taj način stvara se kulturni ili ideološki mjehur, koji ograničava i prilagođava „realnost“ u kojoj korisnik živi. Ono što predstavlja opasnost jesu algoritmi koji su djelimično transparentni, zbog čega ne postoji uvijek potpun uvid u to zašto nam je neki sadržaj plasiran, poput Googlovih personalizovanih rezultata pretrage i personalizovanog „newsfeed-a“ na Facebook-u. Kao jedan od najboljih primjera ovog fenomena jesu predsjednički izbori u SAD-u 2016. godine, gdje se smatra da su u marketinškim kampanjama ogroman doprinos dale društvene mreže poput Facebook-a i Twitter-a, upravo svojim algoritmima za plasiranje sadržaja.
Još jedna instanca kako vještačka inteligencija mijenja našu realnost jesu upravo pomenute lažne vijesti i informacije. Generativni AI, koji dominira u svojoj upotrebi u posljednjih par godina, omogućio je bilo kojoj osobi koja mu ima pristup da kreira fotografije i video sadržaje koji su lažni i neutemeljeni u realnosti. Postojanje takvog sadržaja, čija se vjerodostojnost ponekad teško može provjeriti, otežava diferenciranje između stvarnih i lažnih podataka, čime se pojačava efekat eho komore koja može nastati kao posljedica filtriranog mjehura.
Dakle, jasno je da algoritmi i vještačka inteligencija mogu da utiču na naše političke, društvene, karijerne, konzumerističke, ali i lične odluke, i da nas oblikuju na dubljem nivou – naši snovi, ideali, moralna načela, posebno kod mladih ljudi koji su najranjiviji jer su u stadijumu razvoja istih, mogu biti oblikovani kroz sadržaj koji konzumiramo. Problem nastaje u nedostatku transparentnosti, mogućnosti da nas algoritam „nahrani“ lažnim vijestima, dezinformacijama, primjerima ponašanja koji nisu u skladu sa opšteprihvaćenim etičkim načelima. Generacije koje odrastaju uz Internet tehnologije odrastaju bez adekvatne zaštite i razumijevanja kakve posljedice ima Internet oblikovan algoritmom. Zbog toga je potrebno preuzeti adekvatne mjere; sa jedne strane, neophodno je učvrstiti njihovu digitalnu pismenost, što se može ostvariti kroz njeno uvođenje u sastavni dio obrazovnog programa. To je način da se mladi nauče osnovama upotrebe savremenih tehnologija, ali i njenim rizicima i opasnostima. Sa druge strane, potrebno je zakonski regulisati rad svih platformi koje koriste AI. Veća otvorenost o tome na šta se algoritmi primjenjuju, jasnije objašnjeno funkcionisanje platformi i provjera da li je njihov rad usklađen sa digitalnim pravima korisnika moraju biti zakonski obavezni za sve tehnološke kompanije.
Ipak, najizazovnijim dijelom upotrebe AI-a može se smatrati efekat koji ima na razvoj kognitivnih i mentalnih sposobnosti kod mladih ljudi. Sve češća upotreba AI alatki za ispunjavanje različitih zadataka kod omladine dovodi do specifičnih efekata. U različitim studijama, dobijeni su i različiti zaključci; AI može da smanji sposobnost kritičkog mišljenja kroz takozvano „cognitive offloading“, gdje ljudi zavise od tehnologije da izvrše određene mentalne zadatke umjesto da ih sami riješe svojim mišljenjem, čime se oslabljuju metakognitivne sposobnosti kod mladih ljudi. U drugoj studiji rađenoj sa studentima, pronađeno je da upotreba AI-a dovodi do oslabljenja memorije i dubljeg razumijevanja predmeta koji se izučava. U trećoj studiji, ustanovljeno je da AI može uticati na kreativnost i uključenje kognitivnog napora pri izradi zadatka. I dok AI može uveliko olakšati određeni posao, i učiniti mladu osobu više efikasnom na način što će joj ponuditi rješenje i sačuvati vrijeme, jasno je da je neophodno da mladi ljudi pristupaju AI alatkama sa oprezom i u mjeri koja neće ostaviti ozbiljne posljedice na njihov kognitivni i mentalni razvoj.
Za kraj, sve od navedenih stavki dovode do jednog konkretnog zaključka – neophodno je novo dodefinisanje digitalnih prava, i upoznavanje šire javnosti sa istim, pri čemu akcenat treba biti stavljen na mlade ljude. Era digitalnih prava u kojoj živimo zahtijeva konstantni monitoring i njihovo ažuriranje kako bi mogla da bude u korak sa razvojem tehnologije. Kreiranje algoritama kao nevidljivih regulatora informacija takođe podrazumijeva i poznavanje njihove upotrebe i ponašanja, koje je ključno za očuvanje naših prava i autonomije. Jasno je jedno; budućnost mladih ljudi biće praćena rapidnim i neizbježnim razvojem vještačke inteligencije, ali da bi bila prosperitetna, potrebna je čvrsta regulacija izuma algoritama.
Esej je nagrađen trećom nagradom u okviru Konkursa za najbolji studentski esej „Mladi u eri digitalnih prava i vještačke inteligencije“, koji je organizovala Alumni akademija Pravnog fakulteta Univerziteta Crne Gore. Konkurs je dio aktivnosti koje Alumni akademija sprovodi u okviru projekta „Pravom kroz digitalnu galaksiju: Siguran klik je tvoj virtuelni štit“, koji je podržan u okviru programa „Zaštita prava i promocija digitalnog građanstva: Crnogorski digitalni štit (MDS)”, koji sprovodi Centar za građansko obrazovanje (CGO) u partnerstvu sa SHARE fondacijom, u saradnji sa Agencijom za audiovizuelne medijske usluge, uz finansijsku podršku Evropske unije i kofinansiranje Ministarstva regionalno-investicionog razvoja i saradnje sa nevladinim organizacijama Crne Gore.
Sadržaj ovog teksta isključiva je odgovornost Alumni akademije Pravnog fakulteta Univerziteta Crne Gore i ne odražava nužno stavove CGO-a, SHARE-a, AMU-a, Evropske unije ili Ministarstva regionalno-investicionog razvoja i saradnje sa nevladinim organizacijama.
*Lara Aligrudić je studentkinja II godine Prirodno-matematičkog fakulteta Univerziteta Crne Gore – smjer Računarstvo i informacione tehnologije
Literatura
Ilachinski, A. (2020). Artificial Intelligence: Emerging themes, issues, and narratives. CNA.
https://www.cna.org/reports/2020/11/DOP-2020-U-028073-Final.pdf
Hutt, R. (2015, November 13). What are your digital rights? World Economic Forum.
https://www.weforum.org/stories/2015/11/what-are-your-digital-rights-explainer/
Baer, D. (2016, November 9). The “Filter Bubble” explains why Trump won and you didn’t see it coming. The Cut.
Rao, S. (2025). The impact of artificial intelligence tools on human cognitive abilities: A comprehensive review. Innovapath, 1(10). https://doi.org/10.63501/hsdq5611
AI and education study. (n.d.). Journal of Higher Education Theory and Practice. https://www.articlegateway.com/index.php/JHETP/article/view/7563
Alter, C. (2025). How AI like ChatGPT is changing learning in schools. TIME. https://time.com/7295195/ai-chatgpt-google-learning-school/