Piše: Prof. dr Vladimir Savković, dekan i redovni profesor Pravnog fakulteta Univerziteta Crne Gore
“Elektronski agenti” između tehnologije i prava
U dvadesetim godinama 21. vijeka, tehnologija vještačke inteligencije i konačno je ušla na velika vrata u svijet običnog čovjeka. Danas gotovo i ne koristimo do prije koju godinu nezaobilazni Google pretraživač da bi došli do određene informacije, već prosto „zamolimo“ neku od besplatno dostupnih (ili onih naprednijih, komercijalnih) verzija vještački inteligentnih programa, i.e. chat bot-ova, koji nam u roku od par sekundi sve daju potrebnu analizu, njenu sublimaciju, ujedno nam postavljajući i vrlo smislena pitanja o daljim pitanjima koje bi bio spreman analizirati da bi još detaljnije zadovoljio naša interesovanja. Naizgled, to je idealno. Imamo virtuelnog prijetalja koji je u svakom trenutku spreman dati sva pojašnjenja koja nam trebaju, na bilo koju temu. Ovdje, međutim, neće biti posebno potencirana opasnosti po intelektualni razvoj (mladih) ili intelektualnu kondiciju (starijih) koje nosi segmentirano znanje i koje korisnici redovno usvajaju bez prijeko potrebnog šireg konteksta. Neće biti potencirana čak ni okolnost da ovi programi imaju sklonost da ne provjeravaju izvore, pa čak i „konstruišu“ istinu, tj. odgovore koje daju samo da bi udovoljili potrebama svojih korisnika (čitaj, provajdera – pružalaca usluga), obezbjeđujući na taj način dalju popularizaciju, a samim tim i komercijalizaciju date platforme. Iako isti nijesu zanemarljivi, o ovim izazovima se već puno govori i samim tim prilično radi na njihovoj mitigaciji. Zato će kratak osvrt biti napravljen na jedan drugi, najprije pravni, a potom i širi, društveni izazov.
Upotreba vještački inteligentnih programa, tzv. „elektronskih agenata“ u zaključenju online i drugih elektronskih ugovora nije ništa novo. Svjedoci smo istoj već deceniju ili dvije unazad. Međutim, osim direktiva kojima se prilično uopšteno uređuju pitanja prihvata i prijema ponude, a nešto detaljnije elektronskih, digitalnih i drugih napredenih potpisa, pravo Evropske unije i dalje, shodno ustaljenoj podjeli nadležnosti, prepušta obligacionim pravima država članica da uređuju zaključenje elektronskih ugovora. Tu je, naravno, Uredba o vještačkoj inteligeniciji koja uglavnom uređuje pravni režim za upotrebu ove tehnologije kao proizvoda, namećući stroge regulatorne zahtjeve proizvođačima i operaterima određenih sistema vještačke inteligencije, ali bez „uplitanja“ u ugovorno pravo. Prema tome, neka pitanja ostaju otvorena na planu unijskog, ali jednako tako i većine nacionalnih zakonodavstava i prava uopšte.
Vještački inteligentni programi vrlo brzo, za prosječnog čovjeka nezamislivom brzinom obrađuju podatke. I ne samo to, istom takvom brzinom oponašaju i najsloženije (ljudske) kognitivne procese, poput učenja, rješavanja problema i donošenja najsloženijih odluka. Drugim riječima, evoluiraju u pogledu načina razmišljanja i djelovanja brzinom koju ni sam proizvođač, a još manje njihovi korisnici mogu predvidjeti. Uz najbolje napore ljudskog faktora, to čini da „ponašanje“ takvih, vještački intelingentnih programa ne može biti do kraja i sasvim predvidljivo. Jedno od pitanja koja ta okolnost povlači za sobom jeste i pitanje odgovornosti za štetu koju vještačka inteligencija pričini fizičkim i pravnim licima s kojima dolazi u interakciju, zaključujući i nerijetko izvršavajući ugovore s njima, u ime i za račun svojih korisnika. Drugim riječima, ko je odgovoran za ponašanje vještački inteligentnog programa u sferi elektronske trgovine i elektronskog poslovanja uopšte? Proizvođač? Korisnik? Neko treći?
Važeće odredbe pravne tekovine Evropske unije, koja je ujedno i „zlatni standard u ovoj oblasti“, predviđaju relativno precizne kriterijume odgovornosti i proizvođača za greške ove vrste proizvoda, ali i korisnika, naročito profesionalnih. Ipak, iako je u teoriji to pitanje relativno detaljno riješeno, u praksi van okvira postojećih rješenja, vrijeme i sudska praksa će to pokazati, ostajaće čitav niz situacija u kojima nije lako utvrditi da li je riječ o grešci proizvođa, grešci korisnika ili dozvoljenom i ujedno potrebnom stepenu autonomiije vještački inteligentnog programa, čija je svrha upravo postizanje najboljih mogućih rezultata za svog korisnika. Dakle, izmjene u smislu usavršavanja modela rada, odnosno ponašanja inherentne su vještački inteligentnim programima i isti su bez njih nezamislivi. To je, međutim, upravo i razlog što uvijek postoji „opasnost“ od štete po lica koja ulaze u različite oblike „pravne interakcije“ s vještačkom inteligencijom, koju nije moguće nedvosmisleno pripisati ni proizvođačima, ali ni korisnicima takvih programa. Kako vrijeme bude prolazilo, takvih će situacija biti više i zahtijevaće određena regulatorna i uopšte pravna rješenja. Jedno od onih koja su već decenijama u opticaju jeste i priznavanje pravnog subjektiviteta tzv. „elektronskim agentima“ – vještački inteligentnim programima koji za potrebe svojih korisnika, u njihovo ime i za njihov račun, zaključuju i/ili izvršavaju elektronske ugovore. Pri čemu bi, uz priznavanje pravnog subjektiviteta išlo i obavezno osiguranje od odgovornosti kojim bi bila omogućena odšteta savjesnih trećih lica u slučaju da se odgovornost za grešku ne može pripisati proizvođaču ili korisniku elektronskog agenta koji je štetu pričinio.
Gore pomenuto, naravno, nije jedino moguće, pa ni jedino rješenje u opticaju. Međutim, iako naizgled daleko i neostvarivo, čak je i jedno od realnijih koja se nude u teoriji. Prema tome, nesporno je da nas u ovom smislu tek očekuju uzbudljiva vremena.
Autorski tekst je nastao u okviru projekta “Pravom kroz digitalnu galaksiju: Siguran klik je tvoj virtuelni štit”, koji realizuje Alumni akademija Pravnog fakulteta UCG, a koji je podržan kroz program „Zaštita prava i promocija digitalnog građanstva: Crnogorski digitalni štit (MDS)”, koji sprovodi Centar za građansko obrazovanje (CGO) u partnerstvu sa SHARE fondacijom, u saradnji sa Agencijom za audiovizuelne medijske usluge, uz finansijsku podršku Evropske unije i kofinansiranje Ministarstva regionalno-investicionog razvoja i saradnje sa nevladinim organizacijama.