Piše: dr Sanja Grbović, saradnica u nastavi na Pravnom fakultetu Univerziteta Crne Gore
Razvoj vještačke inteligencije potvrđuje da savremene tehnologije nijesu neutralni instrumenti. One ne preoblikuju samo način na koji ljudi rade i obavljaju svakodnevne aktivnosti, već utiču i na procese odlučivanja, raspodjelu društvene moći i pristup informacijama. Zbog toga se pitanje vještačke inteligencije ne može svesti na razmatranje njene tehničke efikasnosti, tržišne konkurentnosti ili dinamike inovacija, već zahtijeva istovremeno etičko i pravno razmatranje.
Iz potrebe da se tehnološki razvoj usmjeri prema univerzalnim vrijednostima nastao je Rimski poziv za etiku vještačke inteligencije. Dokument je potpisan 28. februara 2020. godine, u Rimu, na kongresu „RenAIssance- Za vještačku inteligenciju usmjerenu na čovjeka“, u organizaciji Pontifikalne akademije za život. Među prvim potpisnicima bili su nadbiskup Vinčenco Palja, predsjednik kompanije Microsoft Bred Smit, potpredsjednik IBM-a Džon Keli III, generalni direktor FAO-a Ću Dongju i italijanska ministarka za tehnološke inovacije Paola Pizano. Poziv su kasnije u januaru 2023. podržali i glavni rabin Eliezer Simha Vajz i šeik Abdalah bin Bajah, dok su u Hirošimi 2024. godine pristupili i predstavnici ostalih svjetskih religija. Time je inicijativa dobila karakter širokog međureligijskog i međusektorskog konsenzusa o tome da razvoj vještačke inteligencije mora služiti ljudskom dostojanstvu i opštem dobru.
Poseban značaj Rimskog poziva proizlazi iz raznovrsnosti društvenih, kulturnih i vrijednosnih perspektiva koje okuplja. Prema podacima Pew Research Center-a, više od tri četvrtine svjetske populacije identifikuje se sa nekom religijskom tradicijom. Istovremeno, Rimski poziv dobio je podršku predstavnika jedanaest svjetskih religija, kao i aktera iz tehnološkog sektora, međunarodnih organizacija i državnih institucija. Time je ova inicijativa prevazišla početni institucionalni okvir u kojem je nastala i razvila se u globalnu platformu za dijalog o etičkom upravljanju vještačkom inteligencijom. Njena reprezentativnost ne proizlazi iz formalnog zastupanja većine svjetskog stanovništva, već iz sposobnosti da poveže različite religijske, kulturne i institucionalne perspektive oko zajedničkih principa ljudskog dostojanstva, odgovornosti i opšteg dobra.
Značaj Rimskog poziva prevazilazi religijski kontekst. Dokument polazi od stava da vještačka inteligencija ima moralne, društvene, antropološke i ekološke posljedice, jer algoritamski sistemi utiču na komunikaciju, procjenu informacija i društveno učešće. Etička pitanja zato se ne mogu razmatrati tek nakon uvođenja tehnologije u upotrebu, već moraju biti ugrađena u njeno oblikovanje, razvoj i primjenu. Ovaj pristup naziva se „algoretika“. Njegova svrha nije da algoritmima pripiše moralnu sposobnost, već da etičke vrijednosti pretoči u jasne obaveze za one koji tehnologiju razvijaju, uvode i koriste.
U središtu tog pristupa nalazi se ljudsko dostojanstvo. Tehnički efikasan sistem može istovremeno biti društveno neprihvatljiv: može brzo obraditi veliki broj podataka, a proizvesti diskriminatorne posljedice; može personalizovati uslugu, a istovremeno zahtijevati nesrazmjernu obradu podataka o ličnosti. Zato se kvalitet vještačke inteligencije ne može procjenjivati samo prema brzini, preciznosti i ekonomskoj isplativosti.
Rimski poziv utvrđuje šest principa odgovorne vještačke inteligencije: transparentnost, uključivost, odgovornost, nepristrasnost, pouzdanost, bezbjednost i zaštitu privatnosti. Transparentnost zahtijeva da osoba zna kada se o njoj odlučuje uz pomoć algoritamskog sistema i da može razumjeti osnovu takve odluke. Uključivost podrazumijeva da koristi tehnološkog razvoja ne budu rezervisane samo za digitalno pismene i društveno privilegovane. Odgovornost znači da institucije ne mogu sopstvene odluke pripisati „sistemu“, dok nepristrasnost zahtijeva sprečavanje pretvaranja istorijskih i društvenih nejednakosti u automatizovanu diskriminaciju. Pouzdanost, bezbjednost i privatnost nalažu da sistemi budu stabilni, provjerljivi i ograničeni jasnim pravilima o obradi podataka.
Zajednička osnova ovih principa jeste razlika između numeričkih vrijednosti koje algoritam obrađuje i moralnih vrijednosti koje pripadaju ljudskoj sferi. Algoritamski sistem može prepoznati obrazac i izračunati vjerovatnoću, ali ne može samostalno utvrditi šta je pravično, dostojanstveno ili u opštem interesu. Takva procjena ostaje u domenu ljudskog rasuđivanja i institucionalne odgovornosti.
Ipak, najveće ograničenje Rimskog poziva jeste njegov neobavezujući karakter. On može usmjeravati globalni dijalog, ali ne može sam obezbijediti pravnu zaštitu. Države i međunarodne organizacije određuju uslove primjene AI sistema, naročito u zdravstvu, obrazovanju, zapošljavanju, javnoj upravi i pravosuđu. Normativni okviri Evropske unije, UNESCO-a i Savjeta Evrope potvrđuju da etika i regulacija nijesu prepreke inovacijama, već uslov njihovog društvenog legitimiteta. U visokorizičnim oblastima nije dovoljno da sistem bude funkcionalan. On mora biti zakonit, objašnjiv, nediskriminatoran i podložan djelotvornoj ljudskoj kontroli.
Vještačka inteligencija može unaprijediti javne usluge, ali i produbiti nejednakosti, oslabiti privatnost i koncentrisati moć. Koji će pravac prevagnuti ne zavisi od tehnologije same po sebi, već od institucija i pravila kojima se njen razvoj usmjerava. Stoga centralno pitanje više nije samo šta vještačka inteligencija može da učini, već šta joj društvo smije povjeriti, pod kojim uslovima i uz čiju odgovornost. Konačne vrijednosne odluke ne mogu biti prepuštene algoritmima, već moraju ostati u domenu ljudskog odlučivanja.
Autorski tekst je nastao u okviru projekta “Pravom kroz digitalnu galaksiju: Siguran klik je tvoj virtuelni štit”, koji realizuje Alumni akademija Pravnog fakulteta UCG, a koji je podržan kroz program „Zaštita prava i promocija digitalnog građanstva: Crnogorski digitalni štit (MDS)”, koji sprovodi Centar za građansko obrazovanje (CGO) u partnerstvu sa SHARE fondacijom, u saradnji sa Agencijom za audiovizuelne medijske usluge, uz finansijsku podršku Evropske unije i kofinansiranje Ministarstva regionalno-investicionog razvoja i saradnje sa nevladinim organizacijama. Sadržaj ovog teksta isključiva je odgovornost Alumni akademije Pravnog fakulteta Univerziteta Crne Gore i ne odražava nužno stavove CGO-a, SHARE-a, AMU-a, Evropske unije ili Ministarstva regionalno-investicionog razvoja i saradnje sa nevladinim organizacijama.